NZa-Special: ‘Communicatie met patiënten in coronatijd’

Heb je de informatiekaart ‘Samen starten we de gewone zorg op: hoe informeer ik mijn patiënten?’ al gezien? De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) heeft de kaart onlangs gepubliceerd in het kader van het opstarten van de reguliere zorg na de coronapiek dit voorjaar.

Ook is de NZa-Special: ‘Communicatie met patiënten in coronatijd’ uitgebracht. Hierin presenteert de NZa en aantal aansprekende voorbeelden van communicatie naar patiënten uit diverse sectoren, geanalyseerd door het RIVM aan de hand van het Kader Preventiegedrag COVID-19. De NZa duidt de kracht van die voorbeelden en geeft adviezen over het bereiken van patiënten met de verschillende vormen van communicatie. De special is gemaakt in samenwerking met de Patiëntenfederatie Nederland, het RIVM en het ministerie van VWS.

Expertise KAMG beschikbaar voor dilemma’s rondom COVID-19

De Koepel van Artsen Maatschappij + Gezondheid (KAMG) is bezorgd over de polariserende maatschappelijke discussie en de wijze waarop spoedwetgeving ‘omwille van de volksgezondheid’ tot stand komt. KAMG juicht het instellen van experttafels toe. Zo kunnen verstandige afwegingen worden gemaakt, waar Nederland meer aan heeft dan spoedwetgeving. De KAMG verenigt in haar achterban meerdere expertisen en draagt graag bij aan de experttafels, om vanuit haar expertise te adviseren over passende gezondheidsbevorderende maatregelen en de realisatie daarvan.

Omgaan met dilemma’s

In deze fase van de COVID-19 uitbraak worden de verschillende opvattingen over de gewenste aanpak van COVID-19 steeds zichtbaarder. De nadruk wordt daarbij op steeds andere doelstellingen en uitgangspunten gelegd: virusbestrijding, preventie, leefstijl, toegang tot optimale zorg, zelfbeschikking, de zorg voor mensen met verhoogde kwetsbaarheid voor het virus en de gevolgen van de maatregelen. Ogenschijnlijke tegenstellingen worden uitvergroot: volksgezondheid of economie, zelfbeschikking of overheidsingrijpen. Eerder lijkt echter sprake van dilemma’s zoals gebruikelijk bij gezondheidscrises. Dilemma’s die met dialoog kunnen worden verhelderd, zodat de keuzes en hobbels inzichtelijk worden en synergie gecreëerd kan worden. Met de juiste combinatie aan expertise levert dit waardevolle informatie op. De kennis en ervaring met infectieziektebestrijding en -preventie moet worden samengebracht met kennis over de zorgverlening aan patiënten en kennis over de maatschappelijke en economische impact van de maatregelen. Alleen dan kunnen de verschillende mogelijkheden om de schade te beperken en de volksgezondheid te beschermen en te verbeteren, op hun merites worden beoordeeld. Dat is nodig om publieke middelen doelmatig te besteden en keuzes over maatregelen, die zoveel mensen raken, zo zorgvuldig en proportioneel mogelijk te maken.

Gerichte en persoonlijke advisering is basis van publieke zorg

Om de volksgezondheid daadwerkelijk te beschermen en te bevorderen is een aantal activiteiten cruciaal.

  1. Het beantwoorden van vragen van mensen die zich zorgen maken of zich willen informeren: over COVID-19, over de door overheden afgekondigde maatregelen en over andere gezondheidsbedreigingen. Heldere en waar mogelijk persoonlijke communicatie is cruciaal, ook om daarmee de dilemma’s en onderbouwingen van de keuzes transparant te maken.
  2. Het goed en met voldoende middelen en mensen uitvoeren van preventieve activiteiten zoals het bron- en contactonderzoek en wellicht in de toekomst vaccinatie.
  3. Het gericht adviseren van instellingen, waaronder zorg- en onderwijsinstellingen, en het openbaar bestuur in de regio en nationaal.

COVID-19 zal de komende maanden nog aanleiding geven tot veel vragen en maatschappelijke discussies. Toenemende polarisatie is onwenselijk en schadelijk. De KAMG wil vanuit haar expertise rondom de bovenstaande activiteiten graag bijdragen aan oplossingen in de huidige gezondheids- en maatschappelijke crisis. Deelname van artsen M+G aan de experttafels over COVID-19 is onontbeerlijk om bij te kunnen dragen aan het ontwikkelen en realiseren van maatregelen, die daadwerkelijk leiden tot verbetering van de volksgezondheid en beperking van de maatschappelijke schade.

Voor meer informatie over KAMG en de expertise van artsen Maatschappij + Gezondheid: KAMG.nl en artsmg.nl.

Artsen aan het roer: medisch leiderschap tijdens een crisis

Dokters die het kabinet adviseren, die de rol van crisismanager op zich nemen en die een hoofdrol spelen in de media: artsen hadden de afgelopen maanden een sleutelpositie in de aanpak van de COVID-19 crisis. Hoe is het om als arts zo’n prominente rol te hebben? “Medisch leiderschap is door deze crisis in één klap tastbaar geworden.”

“Hectisch”, zo vat Anja Schreijer, arts Maatschappij + Gezondheid (gespeciali­seerd in infectieziekten), epidemioloog en teamhoofd van de GGD in Amsterdam, de afgelopen maanden samen. Toen ze na de kerstvakantie weer aan het werk ging en de eerste berichten uit Wuhan kwamen, dacht ze: dit zou Nederland wel eens kunnen raken.

Dat het zo’n vlucht zou nemen en zo’n grote impact zou hebben, had ze echter nooit kunnen denken. “Ik weet nog dat ik op een woensdag bij Op1 zat toen er in Nederland nog geen COVID­-19 gevallen bekend waren. Twee dagen later zat ik bij Jinek toen de storm was losgebarsten. Sindsdien ben ik in een rollercoaster beland.”

Door COVID­-19 staat haar vak ineens volop in de belangstelling. “Als ik iemand vertel dat ik arts Maatschappij + Gezondheid ben en dat wij met een 360 graden­-blik naar gezondheidsvraagstukken kijken, is nu in één klap helder wat ik bedoel. Onze rol is om de verspreiding van het virus te beper­ken, en daarvoor moeten we artsen in de cure, care en public health met elkaar verbinden, én de link leggen naar beleids­makers en de samenleving. In de eerste weken overlegden we met ons team dage­lijks met huisartsen over het testbeleid, met artsen in ziekenhuizen en verpleeghuizen over het melden van patiënten, met burge­meesters over preventiemaatregelen en met de politie over de vraag hoe zij met arrestanten moesten omgaan. Intussen waren we binnen onze GGD bezig onze medewerkers voor te bereiden op wat komen ging. Als arts Maatschappij + Gezondheid sta je midden­ in de maatschappij, maar dat is nog nooit zo zichtbaar geweest als nu.”

Medisch geluid

In april werd Schreijer gevraagd voor het voorzitterschap van het Landelijk Overleg Infectieziektebestrijding (LOI). Vanuit die rol is ze automatisch vast lid van het Outbreak Management Team (OMT). “Ik vind het ontzettend belangrijk het public health-­geluid in een crisis als deze te laten horen. De public health heeft namelijk een essentiële rol.” Voor haar was dat de doorslaggevende reden om ‘ja’ te zeggen tegen het voorzitterschap van het LOI. Ze vindt het daarnaast van belang om in het OMT op macroniveau met artsen uit verschillende disciplines na te denken over het beteugelen van deze crisis. “Ik ben, in de verschillende crisisoverleggen waarin ik participeer, niet bang om onge­makkelijke dingen te zeggen, anders moet je deze rol niet op je nemen. Je kunt elkaar niet naar de mond praten en moet elkaar scherp houden. We hebben soms pittige discussies, maar dat is nodig om tot een zo goed mogelijke afweging te komen.”

Meer lezen over deze artsen? Dat kan: LAD-magazine juni 2020.

Public health in coronatijden

Reacties naar de KAMG zijn zeer welkom (bureau@kamg.nl)

Hoogstwaarschijnlijk circuleert het Sars-CoV-2 virus voorlopig in Nederland. De impact is groot. We zien dit terug in spreekkamers, de instellingen waar we werken, in onze omgeving en in de media. De genomen maatregelen zijn ongekend en velen snakken naar versoepeling. Tegelijkertijd heerst er angst. Het zijn onzekere tijden, die vragen om wijs beleid. Het denken vanuit public health principes kan ons helpen: wel doen voor de grote groep mensen en extra preventie en zorg organiseren voor de meest kwetsbaren in onze samenleving.

Artsen Maatschappij en Gezondheid zijn opgeleid om bij te dragen aan gelijke kansen op gezondheid, via gezondheidsbescherming, ziektepreventie en gezondheidsbevordering van individuen, gemeenschappen en de bevolking als geheel. Het blijkt weerbarstig in coronatijden.

Eerst het zoeken. We proberen optimaal zicht te krijgen op de verspreiding van het virus, de mensen die risico lopen om besmet te raken en zij die een grote kans hebben om ernstig ziek te worden. We zoeken naar de risicofactoren die daaraan debet zijn zoals leeftijd, geslacht, etniciteit of preëxistente ongezondheid. Sommige risicofactoren zijn beïnvloedbaar (leefstijlfactoren), andere een gegeven. Ook proberen we zicht te krijgen op de gevolgen van de maatregelen die genomen zijn, zoals het tijdelijk wegvallen van een deel van de preventieve en curatieve zorg. Of de effecten van het fysiek afstand houden en het sluiten van scholen, bedrijven, horeca, recreatieve en culturele voorzieningen. Op basis van groeiende wetenschappelijke inzichten handelen we: we testen uitgebreider, breiden de bron- en contactopsporing uit, ondersteunen mensen bij het leren leven met de hygiënemaatregelen, stimuleren mensen aan om zo fit en vitaal mogelijk te blijven, dragen bij aan optimale werkomstandigheden in de zorg met gelukkig steeds meer beschermende middelen. We beperken zo de gezondheidsschade die het virus en de maatregelen veroorzaken. En proberen zo de risico’s van het coronavirus in evenwicht te brengen met de versoepeling van de lockdown, de herstart van reguliere zorgverlening, de economie en onze sociale structuren.

Kwetsbaarheid en veerkracht zijn ongelijk verdeeld in de bevolking. De coronacrisis maakt naast bekende ook nieuwe kwetsbare groepen zichtbaar, zoals mensen die hun werk en inkomen kwijtraken, mensen die depressief of angstig worden door de sociale isolatie en mensen wiens gezondheid verslechtert door gebrek aan beweging of uitgestelde zorg. Het is dè uitdaging om in de huidige crisis aanknopingspunten te vinden om de gezondheid en veerkracht van mensen, kwetsbaar of niet, te ondersteunen en te bevorderen. In hun thuissituatie, hun werksituatie, de spreekkamer, hun woon- of zorginstelling, hun wijk, hun gemeente. Dit vraagt om optimale samenwerking tussen (groepen) burgers, hun zorgverleners, instellingen waar mensen samenkomen of werken, beleidsmakers, bestuurders en politici. Dat is publieke zorg, dat is de essentie van “public health”.

Voor iedereen is deze situatie nieuw. Om een uitweg uit deze gezondheids- en welzijnscrisis te vinden én ons voor te bereiden op toekomstige crises van welke aard dan ook, zal de samenleving moeten leren van de huidige gebeurtenissen. Met de tijd wordt de kosten-baten rekening van deze coronacrisis duidelijk. Uiteindelijk gaat het om de vaststelling hoe proportioneel en rechtvaardig specifieke maatregelen zijn en of het doel met de minst ingrijpende middelen wordt bereikt. Deze kennis zal bijdragen aan de voorbereiding op toekomstige gezondheidscrises. Om de volksgezondheid optimaal te beschermen is herverdeling van de middelen nodig, ook binnen de gezondheidszorg. Dit vergt transparante discussies en heldere keuzes. Het is aan politici om te besluiten over de inzet van middelen om een volksgezondheidscrisis te voorkómen of zo goed mogelijk te hanteren. Zorgverleners in de individuele patiëntenzorg zowel als artsen maatschappij en gezondheid kunnen een waardevolle bijdrage leveren door politici, bestuurders en beleidsmakers evidence- en practice based te adviseren. Het expliciet argumenteren vanuit public health principes, zoals bovenaan dit artikel geschetst, kan een solide basis zijn voor de keuzen die nodig zijn om de gezondheid van velen en in het bijzonder de meest kwetsbaren in de samenleving te beschermen en bevorderen.

Zie ook de eerdere blog Krachten bundelen rondom covid-19

Publicatie Draaiboek keuzes ic-opname bij schaarste

Vandaag publiceren de Federatie Medisch Specialisten en de Artsenfederatie KNMG het Draaiboek ‘Triage op basis van niet-medische overwegingen voor IC-opname ten tijde van Fase 3 stap C in de COVID-19 pandemie’. Komende tijd wordt de achterban van de artsenkoepels geconsulteerd over het document. Het draaiboek beschrijft hoe artsen moeten beslissen over wie er wel en wie niet een IC-plek krijgt, als in een mogelijk volgende golf van de corona-pandemie de druk op de IC landelijk zo hoog oploopt dat er tekorten ontstaan (Fase 3, ook genoemd ‘Code Zwart’).

In de extreme situatie van fase 3 stap C zijn medische criteria alleen niet meer genoeg om te bepalen wie er opgenomen wordt op de IC, en wie op een andere manier zo goed mogelijk zorg krijgt. Of sprake is van fase 3 wordt door zorgaanbieders en beroepsbeoefenaren gezamenlijk vastgesteld en na verificatie door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) bij het ministerie van VWS aangegeven.

“Er wordt met man en macht gewerkt om te waarborgen dat onze gezondheidszorg de coronapandemie aankan. We willen allemaal dat dit draaiboek nooit nodig is, maar kunnen dat helaas ook niet uitsluiten”, zegt KNO-arts en voorzitter van de Federatie Medisch Specialisten Peter Paul van Benthem. “Het moeten maken van zulke bijna onmogelijke keuzes rond IC-opname tijdens schaarste druist in tegen de intrinsieke motivatie van iedere arts en leidt tot grote spanning. Het stemt ons nederig dit document te moeten publiceren, maar in die situatie kunnen we artsen niet alleen laten staan”

Op verzoek van haar achterban heeft de Federatie Medisch Specialisten opdracht gegeven dit draaiboek op te stellen. Het is tot stand gekomen met medewerking van medisch specialisten van verschillende wetenschappelijke verenigingen, een aantal gerenommeerde hoogleraren (medische) ethiek en filosofie en de KNMG. Het draaiboek is door de Federatie Medisch Specialisten en de KNMG voorgelegd aan de IGJ.

“Op verzoek van de IGJ hebben we het draaiboek uitvoerig besproken met bestuurders van verschillende maatschappelijke en zorg-organisaties”, stelt René Héman, voorzitter van artsenfederatie KNMG. De KNMG heeft gesproken met bestuurders van ActiZ, ANBO, KBO-PCOB, LHV, NFU, NHG, NOOM, NVAVG, NVZ, Patiëntenfederatie Nederland, V&VN, Verenso en VGN.

“We maken het draaiboek nu openbaar zodat we een breder gesprek over dit moeilijke onderwerp kunnen voeren. We zien uit naar een constructieve wisseling van gedachten over het draaiboek, met onze achterban en in de maatschappij. Als dit leidt tot aanpassingen om de toepasbaarheid of toetsbaarheid te vergroten, dan staan we daar natuurlijk voor open,” zegt René Héman.

Uitgangspunten in het draaiboek: gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid en zoveel mogelijk levens redden

Hier onder staat een zeer verkorte samenvatting van de ethische uitgangspunten en aanbevelingen. Voor een uitgebreidere versie, zie het draaiboek. Voor een nadere toelichting op de gekozen criteria zie onder andere de brief aan de IGJ d.d. XXX. Het draaiboek sluit aan op het draaiboek Pandemie waarin triage over opname op IC in fase 3 stap A en B op basis van medische overwegingen wordt beschreven. Het Draaiboek voor fase 3 stap C beschrijft triage op basis van niet-medische overwegingen. Triage in fase 3 op basis van stap C gebeurt pas nadat stappen A en B doorlopen zijn, en als blijkt dat die stappen niet genoeg zijn.

De algemene ethische uitgangspunten in het draaiboek fase 3 stap C zijn gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid en het willen redden van zoveel mogelijk levens. Dit betekent bijvoorbeeld dat patiënten in gelijke omstandigheden, in heel Nederland op dezelfde manier worden behandeld. Ook wordt met COVID-19 patiënten op dezelfde manier omgegaan als met patiënten die geen COVID-19 hebben.

Het draaiboek stelt expliciet welke overwegingen geen rol mogen spelen in de keuzes die triage-teams maken als er niet genoeg IC-plekken zijn. Het doet er bijvoorbeeld niet toe of door ‘eigen schuld’ IC-zorg nodig heeft. Ook doen persoonlijke relaties, iemands financiële situatie of sociale of juridische status, etniciteit, nationaliteit of sekse er niet toe. Iedereen heeft recht op de beste zorg.

Vervolgens beschrijft het draaiboek welke niet-medische overwegingen wel een rol mogen spelen bij triage in fase 3 stap C. Er wordt dan eerst gekeken hoe lang mensen naar verwachting IC-zorg nodig hebben. Patiënten waarvan verwacht wordt dat ze minder lang op de IC zullen liggen krijgen voorrang. Op deze manier worden meer patiënten geholpen en dus meer levens gered.

Als er op basis hiervan geen verschil gemaakt kan worden tussen patiënten, krijgen medewerkers in de zorg die COVID-19 hebben voorrang. Voorwaarden hierbij zijn dat zij door hun werk veel risicovol contact hebben gehad met COVID-19-patiënten en zichzelf daarbij onvoldoende konden beschermen, omdat er een gebrek aan persoonlijk beschermingsmateriaal was.

Als er dan nog steeds meer patiënten dan IC-plekken zijn, schrijft het draaiboek voor dat iemand uit een jongere generatie voor gaat boven iemand uit een oudere generatie. De werkgroep beschrijft dit als ‘intergenerationele solidariteit’. Deze afweging komt voort uit  de gedachte dat iedereen gedurende het leven dezelfde levensfases zou moeten kunnen doorlopen (fair innings principe). Het verschil tussen generaties wordt in dit document uitgelegd in generaties van 20 jaar. Dat betekent bijvoorbeeld dat als een kind een IC-plek nodig heeft, die in geval er geen plek meer is voorrang krijgt boven iemand uit een oudere generatie die op dat moment ook een IC-plek nodig heeft.  Voorwaarde daarbij is wel dat beide patiënten in alle andere relevante opzichten, zoals overlevingskans en opnameduur, gelijkwaardig zijn.

Als het niet mogelijk is om op basis van de bovenstaande aanbevelingen een keuze tussen patiënten te maken wordt de keuze aan het toeval overgelaten: loting als patiënten tegelijkertijd komen, ‘wie het eerst komt, wie het eerst maalt’ als patiënten na elkaar komen.

Als er weer voldoende plekken zijn op de IC, gaan we terug naar de normale manier van werken.

Lode Wigersma, secretaris KAMG namens VAV

De publieke zorg, waar is die gebleven in het coronageweld?

Lode Wigersma | 15 juni 2020 | Medisch Contact

Nu de eerste rekening kan worden opgemaakt van baten en lasten van corona en lockdown, weten we één ding zeker: de curatieve zorg voor mensen met corona-infectie heeft voorrang gekregen boven al het andere.

Lange tijd wisten we niet veel meer dan dat het virus ernstige ziekte kon veroorzaken. Maar bij wie, bij wie niet en hoe dat dan in zijn werk ging, wisten we niet. We dachten eerst dat deze ernstige vorm zowat iedereen kon treffen. U weet nog, de groepsimmuniteit waar Rutte en RIVM mee kwamen, had daarmee te maken. Dat veronderstelde een enorme verspreiding van het virus. Vandaar de vergaande restricties voor het sociale, culturele en economische verkeer. Maar die verspreiding lijkt nu mee te vallen. De kans op virusoverdracht in de buitenlucht blijkt gering. Kinderen en jongeren worden zelden of nooit ziek.

Met de kennis van nu kunnen we wijsheden debiteren die er aan het begin van de epidemie niet waren. Dat is makkelijk. Wel ben ik verbaasd dat van meet af aan alléén de curatieve coronazorg alle ruimte en aandacht heeft gekregen. En dat terwijl we zo weinig wisten van het gedrag van het virus, en de publieke en extramurale zorg met minstens even grote uitdagingen te maken kreeg. We konden zien aankomen dat de lockdown zoveel andere ellende voor welzijn en gezondheid zou veroorzaken. De belangrijkste adviseurs en bepalers van het beleid en de media gaven er geen blijk van dat naast het curatieve, ook het sociaal-medische en het publieke belang zorgvuldig werden meegenomen en afgewogen. Natuurlijk moesten en moeten we onze kwetsbare mensen met corona-infectie redden, maar waarom zijn de deskundigen uit het sociaalgeneeskundige domein niet direct aangesloten, om onze landsbestuurders te adviseren over die aspecten die niet in ziekenhuizen en wel in allerlei, deels nieuwe, kwetsbare groepen speelden?

Met sociaalgeneeskundige adviseurs bedoel ik niet de topmensen van het RIVM; zij zijn wetenschappelijk adviseurs van de regering inzake de infectie, en zij moesten het met schaarse gegevens en modellen doen. Ik bedoel de artsen maatschappij en gezondheid (M&G), die in allerlei sectoren van de publieke gezondheidszorg werken en zien wat er daar gebeurt, welke risico’s optreden in het voetspoor van corona. Risico’s die bij elke gezondheidscrisis kunnen optreden. Artsen M&G zien welke mogelijkheden er waren voor preventie en vroegtijdig handelen. Zij werken hard onder moeilijk omstandigheden: geldgebrek, personeelsgebrek, gebrek aan materiaal voor bescherming, voor testen, voor contactopsporing. Ze werken vaak onzichtbaar voor het publieke oog. Avondenlang zagen we virologen en ic-artsen in praatprogramma’s op tv en was er nauwelijks aandacht voor de publieke en extramurale zorg. Als we achter die façade kijken zien we karige, veelal uitgeklede, publieke gezondheidsvoorzieningen en weinig interesse in het tijdig signaleren en voorkómen van dergelijke ernstige gezondheidscrisissen.

Het is te hopen dat de terechte lessen die we moeten trekken uit deze coronacrisis ook beklijven. Zoals de les dat onze publieke zorg goud – en dus ook meer overheidsgeld – waard is. Want we kunnen zeker een volgende viruspandemie verwachten, en andere bedreigingen voor de volksgezondheid.

Krachten bundelen rondom Covid-19; complexe problemen kennen geen simpele oplossing. Door Marleen Kraaij et al.

Krachten bundelen rondom Covid-19

Namens de Denkgroep Publieke gezondheid rondom Covid – 19: Marleen Kraaij – Dirkzwager, Pieter van der Torn, Thesra Hilte – olde Scheper, Peter van den Hazel. 

Dit is een pleidooi om de krachten van zorgverleners te bundelen, en vanuit onze invalshoek mee te denken over de beste manier om te reageren op de maatschappelijke crisis die is ontstaan.

De COVID-19 epidemie en de genomen maatregelen hebben een grote impact op het leven van velen1–3. De eerste schokgolven zijn geweest. De vragen over de beste aanpak om te leven na of met het virus nemen snel toe. Wel of geen versoepeling van de maatregelen? Wanneer wordt het middel erger dan de kwaal? Wat mogen de maatregelen en de (in)directe gevolgen daarvan kosten? Tot waar blijven mensen de vraag om solidariteit steunen? En over welke kwetsbaren binnen onze samenleving hebben we het? Want deze crisis heeft tot veel meer kwetsbaarheid geleid.

De vragen over de aanpak ontstaan omdat veel kennis ontbreekt, en mensen nu eenmaal verschillend kijken naar de feiten, de maatregelen, de risico’s en de waarden die op het spel staan. Dat hangt samen met (risico)percepties, overtuigingen, kennis(gebrek), economische en sociale factoren e.d.. Dit doet denken aan de parabel van de zeven blinde mensen die een olifant onderzoeken: de één voelt een slagtand, de ander een poot, de derde de staart enzovoort. Niemand heeft het totale plaatje. Ook in de coronacrisis ondervindt een ieder een beperkt deel van de situatie en óverzien we slechts een deel van het geheel.

Hoe moeten we, rekening houdend met de uiteenlopende perspectieven, het beste evenwicht vinden tussen bescherming van (groepen in) de bevolking en zo weinig mogelijk schade voor de samenleving? Complexe problemen kennen geen simpele oplossing. Het is geen kwestie van óf de lockdown in stand houden óf deze versoepelen. Het is geen keuze tussen óf de gezondheid beschermen óf de economie en het sociale leven weer op gang helpen. Gezondheid en welzijn worden immers bepaald door veel onlosmakelijk aan elkaar verbonden determinanten.

Gevolgen van COVID-19 en de genomen maatregelen
De negatieve impact door de COVID-19 crisis is divers en wordt bepaald door het virus en de directe gevolgen daarvan, de maatregelen die genomen zijn en de (in)directe effecten daar weer van. We schetsen de belangrijkste gevolgen:

  1. De directe gevolgen van het SARS-CoV-2 virus (ernstige ziekte of overlijden)., de mentale en fysieke complicaties ervan, en de gevolgen voor direct betrokkenen zoals o.a. het niet nabij kunnen zijn bij dierbaren die ziek zijn of overlijden door corona.
  2. De effecten van de maatregelen die worden genomen om de uitbraak te beheersen, hebben invloed op het leven van velen:
  • De impact van fysieke afstand bewaren,
  • De uitgestelde preventieve en curatieve zorg,
  • Eenzaamheid, angst, stress en andere psychische problemen,
  • Werk- en inkomensverlies met problemen in gezondheid en welbevinden als gevolg.
  1. De hoge werkdruk voor zorgverleners in soms zeer stressvolle omstandigheden, mede vanwege gebrek aan personeel, persoonlijke beschermingsmiddelen en

Goed handelen; balanceren met risico’s en risicoperceptie
Nu de eerste fase van de epidemie voorbij is, ontstaat er behoefte aan maatwerk. Om ‘op maat’ interventies te ontwikkelen, is het nodig om beter zicht te krijgen op de groepen mensen die in deze situatie (extra) kwetsbaar zijn4–6. Zij verschillen in hun behoeften aan ondersteuning. Het denken vanuit de gevolgen geeft inzicht in waar en hoe de gevolgen van de coronacrisis tot gezondheidsproblemen en kwetsbaarheid leiden. Belangrijk daarbij zijn de verschillen in risico en risicoperceptie. De getroffen maatregelen hebben een cascade van bijeffecten teweeg gebracht die ook nog eens nieuwe risico’s voor gezondheid en welzijn opleveren.

Hoe nu verder? Cruciaal is het betrekken van belanghebbenden bij de te maken keuzes. Het is niet alleen ‘goed handelen’ om mensen te betrekken bij zaken die hen raken; samen werken levert óók vaak betere uitkomsten op. In het omgaan met risico’s speelt de ‘de participatieladder’ een hoofdrol. Het goed informeren van betrokkenen is de eerste trede op de participatieladder. Goede informatie vormt de basis voor mensen om te kunnen beslissen. Een trede hoger worden betrokkenen bevraagd over hun mening en zorgen. Verder omhoog op de participatieladder staat het actief betrekken van mensen bij de keuzes die voorliggen, en weer een stapje hoger brengen betrokkenen in samenwerking zulke keuzes tot stand. Het advies om individuen, getroffen gemeenschappen en maatschappelijke actoren te betrekken zodat maatwerk mogelijk is, is conform de aanbevelingen van de Wereld Gezondheidsorganisatie, andere literatuur over risico- en uitbraakmanagement7–11 en het recente rapport “(Samen)leven is meer dan overleven” van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving12. Dat is niet eenvoudig. Het positieve effect van meer vrijheid voor de ene groep kan immers leiden tot gezondheidsrisico’s voor de andere groep. Bescherming van de gezondheid van de ene groep kan leiden tot verminderde kwaliteit van leven voor de andere groep.

Wat kunnen zorgverleners in gemeenschappelijkheid betekenen?
We zullen pas terugkijkend een volledig beeld krijgen van de gevolgen van deze crisis. Anticiperend kunnen zorgverleners nú al bijdragen aan het in beeld krijgen van kwetsbare groepen. Het ophalen van de noden en behoeftes van mensen, is ons dagelijks werk in zorginstellingen en in de publieke zorg. Ook het uitwerken van een match tussen hulpvraag en zorg- en ondersteuningsaanbod is ons vak. Als wij, zorgprofessionals, onze krachten bundelen, kunnen we beleidsmakers en politici op het gebied van gezondheidseffecten en –interventies met ‘raad op maat’ terzijde staan.

 Referenties

  1. Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). 2020. Maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen. Den Haag. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2020/05/07/maatschappelijke-gevolgen-coronamaatregelen
  2. Boutellier H. Verslag Werkgroep Sociale Impact van de Coronacrisis. 2020.
    https://www.g40stedennetwerk.nl/files/2020-05/Rapport-werkgroep-sociale-impact-2020.pdf
  3. Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO). Covid‑19 Strategy Update. 2020.
    https://www.who.int/publications-detail/covid-19-strategy-update—14-april-2020
  4. RIVM. LCI richtlijnen COVID-19. 2020 https://lci.rivm.nl/richtlijnen/covid-19
  5. Duckers ML. 2014. Multidisciplinaire richtlijn psychosociale hulp bij rampen en crises. Diemen; Via www.impact.arq.org
  6. Bakker M. 2018. Verminderd zelfredzamen ten tijde van rampen en crises: de overheid een zorg Arhnem; Via www.ifv.nl
  7. Florin MV. IRGCs approach to emerging risks. J Risk Res. 2013 Apr 1;16(3–4):315–22.
  8. Renn O, Klinke A, Van Asselt M. Coping with complexity, uncertainty and ambiguity in risk governance: A synthesis. Ambio. 2011 Mar 3;40(2):231–46.
  9. Rump B, Verweij M, Timen A, Hulscher M. Ethisch verantwoorde zorg in tijden van Corona – een handreiking voor zorginstellingen. Tijdschr voor gezondheidszorg en Ethiek. verwacht juli 2020
  10. WHO. 2016. Guidance for managing ethical issues in infectious disease outbreaks. Geneva https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/250580/9789241
  11. Jennings B, Arras JD BD and EB. Emergency Ethics. Oxford University Press; 2016. 105-134 p.
  12. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS). 2020. (Samen) leven is meer dan overleven. Den Haag; https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2020/05/03/goed-samen-leven-in-tijden-van-corona

RVS: (Samen)leven is meer dan overleven. Breder kijken en kiezen in tijden van corona dát moet het uitgangspunt zijn.

In dit advies pleit de Raad dan ook voor meer ruimte voor maatwerk in de maatregelen als gevolg van de coronacrisis. Kwaliteit van leven en het verminderen van sociale- en gezondheidsrisico’s zouden daarbij centraal moeten staan. Lees hier het gehele rapport.

Arts M+G i.o. Putri Hintaran vertelt hoe contactonderzoeken werken bij GGD regio Utrecht

Putri Hintaran van de GGD Regio Utrecht vertelt in podcast DeDag hoe contactonderzoeken werken en of de GGD’en klaar zijn voor de stroom aan onderzoeken die er komende tijd aan zitten te komen.

Beluister hier de aflevering: https://lnkd.in/dBrc-9f

Arts infectieziektebestrijding i.o. Ibrahim Aiman in Frontberichten

In het dagelijkse tv-programma Frontlinie houden mensen in de frontlinie Nederland op de hoogte hoe zij deze periode beleven. Op 19 april vlogde Ibrahim Aiman, arts infectieziektebestrijding i.o. over de GGD teststraat. Hij laat zien hoe hij zorgmedewerkers test die corona klachten hebben.

Je ziet Ibrahim Aiman in Frontberichten rond minuut 9:05.